Cần mạnh dạn rũ bỏ tư duy 'phẩm hàm trọn đời'

Nghịch lý "công nhận" và "bổ nhiệm"

Công tác xét, công nhận và bổ nhiệm các phẩm hàm chức danh Giáo sư, Phó giáo sư, đội ngũ trí thức rường cột của đất nước, những năm qua đã đạt được những bước tiến theo hướng hội nhập và nâng cao chất lượng. Tuy nhiên vẫn tồn tại một số bất cập cần được xem xét nghiêm cẩn để điều chỉnh phù hợp với thời kỳ phát triển mới.

Nổi bật nhất trong số đó là nghịch lý giữa "công nhận" và "bổ nhiệm". Luật quy định Hội đồng Giáo sư Nhà nước chỉ "công nhận đạt tiêu chuẩn", còn quyền "bổ nhiệm" thuộc về cơ sở giáo dục đại học.

Nếu ứng viên đạt tiêu chuẩn nhưng cơ sở không có nhu cầu bổ nhiệm, quyết định công nhận sẽ hết hiệu lực sau 5 năm. Dù tình huống này ít xảy ra nhưng cũng có thể gây tâm lý bất an cho các ứng viên trước khả năng nếu không được trường bổ nhiệm thì sau 5 năm phải xét, công nhận lại từ đầu.

Mô hình Việt Nam khác hẳn so với các nước phát triển như Pháp, Đức, Mỹ, Nhật hay Trung Quốc – những nơi tách bạch rất rõ giữa "học vị/trình độ học thuật" (academic degree/qualification) và "vị trí việc làm" (job title). Xu hướng chung ở các nước này là trao quyền tự chủ nhân sự cho các trường đại học, gắn chức danh với trách nhiệm giảng dạy và nghiên cứu tại cơ sở đào tạo, thay vì xem đó là một danh hiệu vinh dự trọn đời do Nhà nước cấp. Chẳng hạn, ở Mỹ và Nhật, một giáo sư chuyển sang làm doanh nghiệp hoặc nghỉ hưu, họ không còn giữ chức danh đó nữa, trừ khi được phong Giáo sư Danh dự - Professor Emeritus.

Sau khi được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận đạt tiêu chuẩn, các nhà giáo có thể được các trường đại học bổ nhiệm chức danh Giáo sư, Phó giáo sư. Trong ảnh: Lễ bổ nhiệm chức danh Phó giáo sư tháng 5/2018 tại Trường Đại học Luật TP HCM. Nguồn: Trường Đại học Luật TP HCM.

Bởi vậy, cần sớm luật hóa việc chuyển đổi chức danh Giáo sư, Phó giáo sư từ một loại "phẩm hàm" do Nhà nước công nhận sang "vị trí việc làm" gắn với quyền tự chủ nhân sự của các trường đại học và trách nhiệm cá nhân. Nhà nước nên rút về vai trò là người quản lý khung tiêu chuẩn tối thiểu và kiểm soát quy trình, thay vì trực tiếp tham gia xét duyệt từng hồ sơ cụ thể.

Cấp bằng Tiến sĩ là chứng nhận học thuật cao nhất của Nhà nước. Chức danh Giáo sư, Phó giáo sư nên để các cơ sở giáo dục đại học hoặc từng ngành/liên ngành tự xây dựng tiêu chuẩn cho ứng viên, tự tuyển dụng và bổ nhiệm theo hợp đồng lao động.

Để tự chủ không biến thành "tự trị" và lộng quyền

Nếu tiến tới giao toàn quyền xét, công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho các trường đại học, Việt Nam cần xây dựng cơ chế giám sát độc lập từ xã hội và Nhà nước để ngăn chặn tình trạng thao túng chuẩn mực học thuật.

Đây là một vấn đề chạm đến cốt lõi của bài toán tự chủ đại học. Tự chủ luôn phải đi đôi với trách nhiệm giải trình; nếu không, hệ thống rất dễ rơi vào tình trạng "lạm phát" giáo sư, phó giáo sư vì các mục đích khác nhau, như để làm đẹp hồ sơ nhà trường theo hướng có lợi cho tuyển sinh chẳng hạn.

Đặc biệt, trong bối cảnh cơ chế kiểm soát quyền lực nội bộ đối với người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học - dù đã có các cơ chế của Đảng, của Nhà nước, rồi dân chủ cơ sở, thanh tra nội bộ, thanh tra nhân dân - trên thực tế vẫn đang còn khoảng trống. Điều này càng khiến việc xây dựng màng lọc giám sát độc lập từ bên ngoài trở nên mang ý nghĩa sống còn.

Cần dùng sự minh bạch tuyệt đối để đối trị với văn hóa "quan hệ", "bôi trơn" và thói háo danh, hãnh tiến.

Nói cách khác, để ngăn chặn những hệ lụy tiêu cực có thể nảy sinh, cần thiết lập một mạng lưới giám sát đa tầng.

Theo hướng đó, thay vì trực tiếp xét duyệt hồ sơ, vai trò của Nhà nước (Bộ Giáo dục & Đào tạo, Thanh tra Chính phủ) nên chuyển sang quản lý khung tiêu chuẩn tối thiểu và kiểm tra việc tuân thủ quy trình.

Để làm được như vậy, trước hết cần có cơ chế thanh tra ngẫu nhiên và định kỳ. Nhà nước có quyền chọn ngẫu nhiên các hồ sơ đã được trường bổ nhiệm để tái thẩm định bằng các chuyên gia độc lập.

Đồng thời, cần áp dụng chế tài đủ mạnh đối với các cơ sở vi phạm. Nếu phát hiện một trường có dấu hiệu gian lận, hạ chuẩn hoặc bổ nhiệm người không xứng đáng (đạo văn, mua bài, không đủ năng lực), chế tài không chỉ dừng ở việc thu hồi quyết định của cá nhân đó mà còn phải xử phạt trực tiếp cơ sở giáo dục: tước quyền tự chủ bổ nhiệm trong 3-5 năm, cắt giảm ngân sách đầu tư hoặc hạ bậc xếp hạng tín nhiệm.

Lưu ý rằng, một trong những nguyên nhân lớn nhất của tình trạng "con ông cháu cha", "anh em chúng mình cả" là do sự khép kín trong hội đồng nội bộ.

Do đó bắt buộc có chuyên gia ngoài trường tham gia hội đồng đánh giá. Quy chế bổ nhiệm của các trường nên yêu cầu một tỷ lệ nhất định (ví dụ 30-50%) thành viên hội đồng là các giáo sư, chuyên gia uy tín từ trường/viện khác, thậm chí có thể bao gồm chuyên gia quốc tế. Những người này không có lợi ích ràng buộc với trường nên sẽ góp phần bảo đảm tính khách quan.

Đặc biệt, vai trò của các hiệp hội nghề nghiệp cũng cần được phát huy. Các hội nghề nghiệp chuyên ngành - như Hội Toán học, Hội Vật lý, Hội Khoa học Kinh tế... - có thể cung cấp danh sách chuyên gia bình duyệt độc lập, tạo ra một rào cản chuyên môn đủ mạnh mà quyền lực hành chính của nhà trường khó có thể can thiệp.

Ngoài ra, cùng với các cơ chế chính thức, sức mạnh của cộng đồng mạng và giới nghiên cứu – chẳng hạn các diễn đàn về liêm chính học thuật – cũng là một màng lọc rất sắc bén, đôi khi còn hiệu quả hơn cả cơ quan thanh tra.

Bởi vậy, khi dự kiến bổ nhiệm một ứng viên, các trường cần bắt buộc công khai toàn bộ hồ sơ trên internet ít nhất 30-60 ngày trước khi ra quyết định. Hồ sơ này nên bao gồm lý lịch khoa học, các thành tựu được ghi nhận trên WoS hoặc Scopus, toàn văn các công trình tiêu biểu, báo cáo đóng góp cho cơ sở và đặc biệt là nhận xét của các phản biện kín hoặc phản biện độc lập.

Khi mọi thông tin được đặt dưới "ánh sáng mặt trời", những trường hợp "hữu danh vô thực" hay đạo văn sẽ nhanh chóng bị cộng đồng học thuật trong và ngoài nước phát hiện. Khi đó, không một lãnh đạo nào dám mạo hiểm uy tín của nhà trường để bổ nhiệm người nhà hay cánh hẩu nếu hồ sơ của họ bị dư luận mổ xẻ công khai.

Tóm lại, để tự chủ không biến thành "tự trị" và lộng quyền, chúng ta cần dùng sự minh bạch tuyệt đối để đối trị với văn hóa "quan hệ", "bôi trơn" và thói háo danh, hãnh tiến; đồng thời dùng các thiết chế độc lập để tạo thế đối trọng với quyền lực hành chính.

Cuộc cải cách thực sự về tư duy quản trị đại học

Việc đổi mới công tác xét, công nhận và bổ nhiệm chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư tại Việt Nam, như trình bày ở trên, không đơn thuần là thay đổi câu chữ trong các văn bản pháp quy, mà đòi hỏi một cuộc cải cách thực sự về tư duy quản trị đại học.

Đã đến lúc chúng ta cần mạnh dạn rũ bỏ tư duy "phẩm hàm trọn đời", tách bạch rõ giữa học vị chứng nhận trình độ và chức danh gắn với vị trí việc làm. Trao quyền tự chủ bổ nhiệm cho các cơ sở giáo dục đại học chính là con đường tất yếu để đại học Việt Nam hội nhập với dòng chảy học thuật toàn cầu.

Tuy nhiên, như đã phân tích, tự chủ không đồng nghĩa với tự trị hay lộng quyền. Việc giao quyền tối thượng về nhân sự học thuật cho các trường phải được đặt trên nền tảng vững chắc của trách nhiệm giải trình và các thiết chế kiểm soát quyền lực chéo. Đó là sự giám sát nghiêm khắc từ Nhà nước thông qua hậu kiểm, sự bình duyệt khách quan từ cộng đồng học thuật độc lập, sự minh bạch tuyệt đối trước xã hội.

Chỉ khi thiết lập được một môi trường học thuật thực chất, minh bạch và công tâm đến mức "nghiệt ngã", đủ sức loại trừ sự nể nang, cục bộ và các động cơ vụ lợi khác, chúng ta mới có thể xây dựng một đội ngũ giáo sư, phó giáo sư đúng tầm, đủ tài và đủ tâm để gánh vác sứ mệnh chấn hưng nền giáo dục đại học nước nhà trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

https://tiasang.com.vn/