'Một chữ là thầy, nửa chữ cũng là thầy’. Ở thời đại máy móc có thể đưa cho ta hàng nghìn chữ trong chớp mắt, giá trị của người thầy liệu có thay đổi.
Từ buổi bình minh của văn minh, nhân loại đã hình dung người thầy bằng ánh sáng. Trong truyền thống Ấn Độ giáo, chữ guru thường được giải nghĩa là người xua bóng tối vô minh.
    |
 |
| Khổng Tử giảng bài, tranh của họa sĩ khuyết danh thời Minh, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Khổng Tử, Khúc Phụ, Trung Quốc. Ảnh: Viện nghiên cứu Khổng Tử Trung Quốc |
Trong Luận ngữ, Khổng Tử chủ trương mở rộng giáo dục đến mọi người, không phân biệt xuất thân hay địa vị (hữu giáo vô loại), đồng thời đề cao cách dạy học gợi mở, khuyến khích người học tự suy xét và tìm tòi [1]. Khổng Tử chỉ mở lối cho người đã băn khoăn tìm hiểu, chỉ gợi ý cho người đã gắng diễn đạt mà chưa được; ông cũng khiêm tốn nhận rằng ba người cùng đi ắt có người làm thầy mình. Nhiều thế kỷ sau, Mạnh Tử kể ba niềm vui của người quân tử, trong đó có niềm vui được giáo dục những người tài giỏi trong thiên hạ; còn việc làm vua cả thiên hạ thì ông không kể vào [2].
Trong Sư thuyết, Hàn Dũ viết rằng đạo ở đâu thì thầy ở đó, không kể sang hèn, già trẻ. Ông cũng thừa nhận thầy không nhất thiết hơn trò về mọi mặt. Tôn kính người dạy vì thế không buộc người học phải chấp nhận một trật tự hiểu biết bất biến [3].
Nhìn sang phương Tây, Socrates ví công việc của mình với thuật hộ sinh: ông không trao cho người đối thoại một chân lý làm sẵn, mà giúp họ xem xét những ý nghĩ đang hình thành và thử thách giá trị của chúng. Gợi ý ấy vẫn hữu ích cho lớp học hôm nay. Một câu trả lời được tự mình tìm ra, biết lý do và thấy giới hạn thường có sức sống lâu hơn một đáp án chỉ được ghi nhớ để vượt qua kỳ thi. Nhà thơ Kahlil Gibran diễn tả cùng ý ấy bằng một hình ảnh khác: người thầy thật sự khôn ngoan không mời bạn bước vào ngôi nhà trí tuệ của ông, mà dẫn bạn đến ngưỡng cửa trí tuệ của chính bạn [4].
Truyền thống phương Tây còn có một nghịch lý đẹp: học trò kính thầy bằng cách dám đặt chân lý lên trên cả thầy. Aristotle, học trò của Plato, đã viết rằng khi cả người thân thiết lẫn chân lý đều đáng quý thì đạo lý đòi ta ưu tiên chân lý; đời sau rút gọn thành câu: Plato quý, nhưng chân lý còn quý hơn [5]. Một người thầy đáng kính là người mà học trò có thể chứng minh là sai bằng lý lẽ, và vẫn quay về thăm thầy với tấm lòng cũ.
Dẫu vậy, không nên từ đó dựng nên một phương Đông chỉ biết phục tùng và một phương Tây chỉ có khai phóng. Mỗi truyền thống đều chứa những nỗ lực giải phóng con người cùng những giới hạn của thời đại. Hàn Dũ ở Trung Hoa cũng như Aristotle ở Hy Lạp đều đặt đạo, đặt lẽ phải lên trên thứ bậc, đề cao tinh thần tự sửa mình trước lẽ phải, khả năng đối thoại và ý thức dùng hiểu biết để phụng sự tiến bộ xã hội và sống có trách nhiệm.
Khi quyền lực biết cúi đầu trước tri thức
Nhờ biết tôn kính, đặt chân lý lên trên con người cá nhân của mình, mà người thầy thường được coi là hiện thân cho tri thức và lẽ phải, những nền tảng giúp cộng đồng phát triển hài hòa, ổn định và thịnh vượng. Cũng từ đó, xã hội mới dành cho người thầy sự kính trọng tương xứng.
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia.”
— Thân Nhân Trung, văn bia tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442), soạn năm 1484
Năm 1484, khi vua Lê Thánh Tông cho dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu, Thân Nhân Trung đã khắc vào đá một nhận định còn nguyên sức nặng: hiền tài là nguyên khí của quốc gia; nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu [6].
Hơn ba thế kỷ sau, năm 1791, vua Quang Trung nhiều lần cho mời danh nho Nguyễn Thiếp, tức La Sơn Phu Tử, ra giúp việc học, và lập Viện Sùng Chính để ông đứng đầu [7]. Trong bản tấu gửi nhà vua, Nguyễn Thiếp mở đầu bằng một lời xưa mà người đi học nào cũng nhớ: ngọc không mài thì không thành đồ vật, người không học thì không biết đạo. Rồi ông khuyên mở rộng trường học, để dân cả nước đều có chỗ đến lớp.
    |
 |
| Alexander Đại đế lắng nghe người thầy của mình, nhà triết học Aristotle. Ảnh: Wikimedia |
Phương Tây cũng có những câu chuyện tương tự. Aulus Gellius chép lại bức thư vua Philip II xứ Macedonia gửi Aristotle khi con trai Alexander chào đời: nhà vua tạ ơn thần linh, không chỉ vì có con, mà vì con sinh ra vào thời Aristotle còn sống, để được thầy giáo huấn cho xứng đáng làm người, xứng đáng nối ngôi [8]. Về sau, Plutarch kể rằng Alexander tự nhận mang ơn cha vì được sống, mang ơn Aristotle vì được sống cho tốt đẹp [9]. Những vị quân vương ấy hiểu rằng thứ quý giá nhất có thể trao cho con mình không chỉ là ngai vàng, mà còn là một người thầy xứng đáng.
Chúng ta trân trọng việc các bậc đế vương trong lịch sử trọng thị người hiền. Nhưng phẩm giá của nhà giáo trong xã hội hiện đại cần được bảo đảm bằng thể chế bền vững, không tùy thuộc vào sự ưu ái của từng cá nhân. Lắng nghe những lời phản biện có căn cứ là cách quyền lực tự nâng cao chất lượng quyết định của mình. Chu Văn An dâng sớ mà nhà vua không nghe, và trang sử còn day dứt đến tận hôm nay; bài học đắt giá có lẽ không nằm ở chuyện vua nào hiền hay không, mà ở chỗ một xã hội cần có cơ chế để lời can gián không phải trả giá bằng việc treo mũ từ quan.
Dạy học trò bằng chính cách sống của mình
Ảnh hưởng của người thầy đến từ mỗi lời nói và việc làm diễn ra trước những con người đang trưởng thành. Học trò quan sát rất tinh. Các em có thể nhận ra khoảng cách giữa bài giảng về công bằng và cách thầy ưu ái một người khi chấm bài; giữa lời dạy về lòng trung thực với sự dễ dãi trước một bài làm sao chép. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dặn rằng trẻ em hay bắt chước, cho nên thầy giáo phải gương mẫu từ lời nói đến việc làm [10]. Bài học về nhân cách đôi khi được tiếp nhận từ chính những khoảng cách ấy, và cổ nhân gọi đó là sức mạnh của "thân giáo": dạy bằng chính cách sống của mình.
Sự công bằng cần được nhìn từ những khác biệt có thật. Có em được gia đình hỗ trợ từng bài tập, có em phải phụ việc sau giờ học; có em sử dụng thành thạo công nghệ, có em thiếu cả một chỗ ngồi yên tĩnh. Đối xử công bằng không nhất thiết là yêu cầu tất cả đi cùng một nhịp. Người thầy cần giữ chuẩn mực chung, đồng thời tìm cách để hoàn cảnh khó khăn không trở thành bản án đối với khả năng học tập.
Liêm chính nghề nghiệp cũng có những biểu hiện rất cụ thể: chấm điểm theo tiêu chí đã công bố; ghi nhận đúng đóng góp của người khác; sửa một nhận xét thiếu chính xác; không dùng quyền đánh giá để ép buộc học trò. Ở đại học, đó còn là không đứng tên công trình khi không có đóng góp xứng đáng, không hợp thức hóa dữ liệu và không biến quan hệ hướng dẫn thành sự lệ thuộc cá nhân.
Một lời thẳng thắn "điều này thầy cần kiểm tra lại" có thể dạy học trò nhiều về tinh thần khoa học. Người thầy không mất uy tín khi thừa nhận giới hạn của mình và tìm hiểu đến nơi đến chốn; Khổng Tử đã chẳng nói rằng biết thì nhận là biết, không biết thì nhận là không biết, ấy mới thật là biết sao? [1] Uy tín người thầy bị xói mòn ngay khi cái chưa biết được che bằng quyền lực, khi một câu hỏi chính đáng bị xem là thiếu lễ phép. Sự mẫu mực mà giáo dục cần không phải hình ảnh những bề trên không bao giờ sai.
Dạy thế nào khi máy có thể trả lời
    |
 |
| Tranh Ở trường hình dung lớp học năm 2000 với hệ thống máy móc xử lý sách vở và nội dung được truyền đến học sinh qua dây dẫn và thiết bị đeo trên đầu. Tranh do Villemard vẽ lại vào khoảng năm 1910 dựa trên tranh gốc của Jean-Marc Côté từ Triển lãm Thế giới Paris 1900. Nguồn: Wikipedia |
Có lẽ chưa bao giờ người thầy phải trả lời câu hỏi "vai trò của mình ở đâu?" gay gắt như hôm nay. AI tạo sinh khiến nhiều công việc như tìm ý, soạn nháp, tóm tắt hay tạo bài tập trở nên thuận tiện hơn. Nhưng một câu trả lời trôi chảy có thể chứa lỗi, dẫn nguồn không có thật hoặc bỏ qua hoàn cảnh cần xem xét. Hướng dẫn của UNESCO năm 2023 đặt việc ứng dụng công nghệ này trong cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, chú ý đến năng lực tự quyết, quyền riêng tư và sự công bằng [11].
Thế hệ nhà giáo quen đứng trên bục như người nắm kho thông tin nay phải học cách đứng bên cạnh học trò như người đồng hành. Từ năm 1916, John Dewey đã nhắc rằng giáo dục là quá trình người học tái tạo kinh nghiệm của chính mình; công nghệ mới chỉ làm điều ấy trở nên cấp thiết hơn [12]. Plutarch, trong một tiểu luận bàn về cách nghe giảng, từng ví trí óc như củi chờ lửa chứ không như một chiếc bình chờ đổ đầy nước [13]. Khi chiếc bình nào cũng có thể được máy đổ đầy trong chớp mắt, việc nhóm lửa càng là phần việc của người thầy.
Không cần liệt kê những việc AI "vĩnh viễn không thể làm được" để bảo vệ giá trị người thầy. Những giới hạn công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi. Dù công nghệ thay đổi đến đâu, con người và các thiết chế giáo dục do con người xây dựng vẫn phải chịu trách nhiệm về hoạt động giáo dục. Một phần mềm không thể đứng ra chịu trách nhiệm thay nhà trường về sự an toàn, quyền lợi và cơ hội phát triển của học sinh. Bởi thế, càng có công cụ mạnh, càng cần người thầy có chuyên môn vững và phán đoán độc lập.
Điều còn lại sau ngày lễ nhà giáo
Sau ngày 20/11, hoa rồi sẽ tàn. Ngày mai lại là một ngày mới. Bước ra khỏi sự an toàn của những bài giảng đã quen, người thầy cần học thêm điều mới, sửa một định kiến, lắng nghe một thế hệ có trải nghiệm khác mình là những việc khó nhưng cần thiết. Lòng biết ơn của học trò không miễn cho chúng ta trách nhiệm đổi mới; trái lại, nó nhắc ta phải giữ cho mình khả năng tiếp tục xứng đáng.
Khi một học trò có thể tự suy nghĩ, đưa ra nhận định khác thầy bằng những lý lẽ tốt hơn, sự học đã tiến thêm một bước. Người thầy đủ rộng lượng sẽ nhìn thấy trong đó niềm vui của nghề nghiệp, có lẽ chính là niềm vui mà Mạnh Tử đã gọi tên cách đây hơn hai nghìn năm. Điều được trao truyền không chỉ là một phần hiểu biết, mà còn là khả năng tiếp tục tìm kiếm khi người dẫn đường không còn ở bên.
Người xưa dặn: "Không thầy đố mày làm nên"; lại dặn: "Nhất tự vi sư, bán tự vi sư". Ở thời đại máy móc có thể đưa cho ta hàng trăm chữ trong chớp mắt, hai câu ấy không lỗi thời; chúng nhắc ta rằng điều quan trọng hơn số chữ là người đã đứng bên ta khi ta học chữ ấy.
Trần Đức Viên