Một số thách thức trong sản xuất dứa ở Việt Nam

1. Giới thiệu chung

Dứa (Ananas comosus (L.) Merr.) là một trong những cây ăn quả nhiệt đới có giá trị kinh tế và thương mại quan trọng trên thế giới. Quả dứa được tiêu thụ dưới nhiều hình thức như quả tươi, nước ép, đồ hộp, đông lạnh, sấy và nguyên liệu cho công nghiệp thực phẩm, nhờ đó tạo ra thị trường đa dạng và chuỗi giá trị có khả năng phát triển theo nhiều phân khúc. Sản lượng dứa thế giới hiện đạt khoảng 30 triệu tấn/năm và được dự báo tiếp tục tăng trong những năm tới, trong đó châu Á là một trong những khu vực sản xuất quan trọng. Bên cạnh thị trường quả tươi truyền thống, nhu cầu đối với các sản phẩm dứa chế biến cũng có xu hướng gia tăng, tạo cơ hội cho các nước sản xuất mở rộng thị trường và nâng cao giá trị gia tăng (OECD/FAO, 2026).

Việt Nam có điều kiện khí hậu nhiệt đới và sự đa dạng về đất đai phù hợp với sản xuất dứa ở nhiều vùng sinh thái. Diện tích dứa cả nước hiện khoảng 50.000–52.000 ha với sản lượng trên 800.000 tấn/năm, tập trung chủ yếu ở Đồng bằng sông Cửu Long và Bắc Trung bộ. Nhiều vùng sản xuất hàng hóa đã được hình thành tại Đồng Tháp, Cần Thơ, Kiên Giang, Nghệ An, Thanh Hóa và Hà Tĩnh. Bên cạnh các giống Queen truyền thống có chất lượng ăn tươi tốt, việc mở rộng các giống Cayenne và đặc biệt là MD2 tạo thêm cơ hội phát triển sản phẩm cho chế biến, thị trường quả tươi chất lượng cao và xuất khẩu. Đồng thời, sự phát triển của công nghiệp chế biến, hệ thống vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và nhu cầu thị trường quốc tế đang mở ra triển vọng nâng cao giá trị của ngành dứa Việt Nam. Tuy nhiên, để chuyển từ sản xuất chủ yếu dựa trên lợi thế về điều kiện tự nhiên và diện tích sang ngành hàng có năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng cao, sản xuất dứa Việt Nam còn phải giải quyết nhiều vấn đề. Bài viết này phân tích một số thách thức chính trong sản xuất dứa hiện nay, tập trung vào sản xuất cây giống, điều khiển ra hoa trái vụ và quản lý chất lượng quả tươi, từ đó xác định những vấn đề khoa học và công nghệ cần ưu tiên nhằm phát triển ngành dứa Việt Nam theo hướng bền vững, chất lượng cao và đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu.

2. Một số thách thức trong sản xuất dứa

2.1. Sản xuất cây dứa giống

Dứa có thể nhân giống vô tính hoặc hữu tính. Tuy nhiên, nhân giống vô tính được sử dụng chính để tạo cây giống cho sản xuất dứa thương phẩm. Dứa có thể nhân giống vô tính bằng nhiều loại vật liệu như chồi ngọn, chồi cuống, chồi nách, thân, nuôi cấy mô. Diện tích sản xuất dứa ngày càng được mở rộng dẫn đến nhu cầu về cây giống ngày càng cao. Tuy nhiên, sản xuất cây dứa giống ở Việt Nam đang gặp phải một số thách thức.

Thứ nhất, nguồn giống chưa thật sự đồng nhất. Trên thị trường tồn tại đồng thời cây giống từ chồi tự nhiên và cây giống nuôi cấy mô, trong đó chất lượng cây giống phụ thuộc rất lớn vào nguồn cây mẹ và quy trình sản xuất.

Thứ hai, hệ thống cây mẹ đầu dòng chưa được chuẩn hóa đầy đủ. Đây là vấn đề quan trọng đối với MD2 cũng như các giống dứa có giá trị hàng hóa cao.

Thứ ba, chất lượng cây sau nuôi cấy mô chưa đồng đều giữa các cơ sở. Các yếu tố như kích thước cây, bộ rễ, tỷ lệ sống sau ra ngôi, thời gian thích nghi và chất lượng giá thể có ảnh hưởng lớn đến giá thành và chất lượng cây giống.

Thứ tư, giai đoạn vườn ươm còn là khâu quan trọng. Không nên đánh giá cây giống dứa nuôi cấy mô chỉ dựa vào chất lượng cây trong phòng nuôi cấy. Cần đánh giá cả tỷ lệ sống sau ra ngôi, sinh trưởng trong vườn ươm và khả năng thích nghi sau khi đưa ra đồng ruộng.

Thứ năm, giá thành cây giống nuôi cấy mô còn cao. Do phải trải qua nhiều công đoạn: phòng sạch, môi trường nuôi cấy, nhân chồi, tạo rễ, ra cây và huấn luyện.

Thứ sáu, chưa có hệ thống tiêu chuẩn chất lượng cây giống dứa được áp dụng thống nhất và phổ biến như đối với một số cây trồng khác. Đây là một khoảng trống đáng quan tâm khi Việt Nam mở rộng vùng dứa MD2.

2.2. Điều khiển ra hoa trái vụ cho cây dứa

Điều khiển dứa ra hoa trái vụ là một trong những biện pháp quan trọng nhất để rải vụ và chủ động thời điểm thu hoạch. Tuy nhiên, đây không đơn thuần là “xử lý ethephon hoặc đất đèn để cây ra hoa”, khó khăn lớn nằm ở việc phải đồng thời ngăn ra hoa tự nhiên, duy trì sinh trưởng đủ mạnh, sau đó xử lý ra hoa đồng loạt đúng thời điểm, trong điều kiện thời tiết biến động. Các nghiên cứu gần đây cũng nhấn mạnh hiệu quả xử lý ra hoa trái vụ phụ thuộc rất nhiều vào giống, tình hình sinh trưởng và điều kiện môi trường. Có năm vấn đề kỹ thuật đặc biệt quan trọng đối với nghiên cứu điều khiển dứa ra hoa trái vụ.

Thứ nhất là kiểm soát ra hoa tự nhiên của dứa. Đây thực chất là bước đầu tiên của sản xuất trái vụ. Dứa có thể chuyển từ sinh trưởng sinh dưỡng sang sinh trưởng sinh thực khi gặp điều kiện môi trường thuận lợi cho cảm ứng ra hoa, đặc biệt là nhiệt độ ban đêm thấp. Vì vậy, nếu muốn thu hoạch vào đúng thời điểm nhu cầu của một thị trường cụ thể thì phải đảm bảo được cây ở trạng thái sinh dưỡng tốt cho đến thời điểm cần xử lý ra hoa. Ra hoa tự nhiên làm quần thể không đồng đều, kéo dài thời gian thu hoạch và tăng số lần thu hái (Van de Poel B & cs., 2009). Ở Việt Nam, để đảm bảo nhiệt độ ấm khống chế chồi phân hóa hoa, người sản xuất đang áp dụng kỹ thuật buộc lá thủ công cho cây dứa. Tuy nhiên, biện pháp này cần rất nhiều công lao động, chưa thể cơ giới hóa.

Thứ hai là sự ra hoa của dứa chịu ảnh hưởng rất lớn của nhiệt độ và mùa xử lý. Đây là vấn đề đáng quan tâm nhất khi xử lý ra hoa trong mùa nóng. Nghiên cứu về ethephon ghi nhận hiện tượng xử lý thất bại một phần hoặc hoàn toàn, đặc biệt trong mùa hè. Nhiệt độ, ẩm độ không khí, pH dung dịch và vị trí dung dịch tiếp xúc với cây đều ảnh hưởng đến khả năng hấp thu ethephon. Xử lý vào chiều tối hoặc ban đêm và tránh những ngày quá nóng có thể cải thiện hiệu quả. Điều này rất quan trọng với Việt Nam, bởi vì, để tạo quả trái vụ thì thời điểm xử lý ra hoa có thể rơi đúng vào giai đoạn nhiệt độ cao, tức là thời điểm hiệu quả cảm ứng hoa bằng ethephon có nguy cơ kém ổn định (Turnbull & cs., 1993).

Thứ ba là trạng thái sinh trưởng của cây tại thời điểm xử lý. Cây cùng tuổi nhưng sinh khối và trạng thái dinh dưỡng có thể rất khác nhau. Xử lý cây quá nhỏ có thể vẫn kích thích ra hoa nhưng dẫn đến quả nhỏ và năng suất thấp; trong khi cây chưa đạt trạng thái sinh lý thích hợp cũng có thể phản ứng không đồng đều. Nghiên cứu trên MD-2 cho thấy cây có thể nhạy với ethylene từ khá sớm, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc xử lý sớm là tối ưu về năng suất thương phẩm (Van de Poel B & cs., 2009). Vì vậy, khi xây dựng quy trình xử lý ra hoa trái vụ cho Việt Nam, không chỉ dựa vào tuổi cây, mà cần nghiên cứu cả các chỉ tiêu như số lá hữu hiệu, chiều dài, rộng lá, khối lượng cây hoặc sinh khối ước tính, trạng thái dinh dưỡng để quyết định thời điểm xử lý.

Thứ tư là điều khiển ra hoa chịu ảnh hưởng bới đặc tính của giống. Các nghiên cứu gần đây cho thấy mức độ nhạy với ethylene khác nhau đáng kể giữa các giống; nhóm Queen có thể nhạy hơn, trong khi Smooth Cayenne, MD-2 và một số giống Tainung có mức phản ứng khác. Vì vậy, không nên xây dựng một công thức ethephon duy nhất để áp dụng cho nhiều giống (Linpan Chen & cs., 2026).

Thứ năm là mâu thuẫn giữa “ra hoa thành công” và “quả thương phẩm tốt”. Mục tiêu cuối cùng không phải đạt 100% cây ra hoa, mà là 100% cây ra hoa trong khoảng thời gian hẹp,  thu hoạch đúng thời điểm, quả đủ lớn và chất lượng phù hợp thị trường. Nồng độ chất xử lý quá cao hoặc xử lý cây chưa đủ sinh khối có thể làm tăng tỷ lệ ra hoa nhưng giảm kích thước quả. Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ ethephon cao có thể làm giảm khối lượng và kích thước quả ở một số giống (Linpan Chen & cs., 2026).

            Như vậy, điều khiển ra hoa trái vụ ở cây dứa cần được thực hiện theo quy trình kỹ thuật đồng bộ, bắt đầu từ kiểm soát và hạn chế hiện tượng ra hoa tự nhiên, xác định cây đạt tiêu chuẩn sinh trưởng và trạng thái sinh lý thích hợp trước khi xử lý; lựa chọn thời điểm xử lý phù hợp với điều kiện thời tiết; đồng thời tối ưu loại chất xử lý, nồng độ và lượng dung dịch nhằm bảo đảm tỷ lệ ra hoa cao và đồng đều. Sau khi cảm ứng ra hoa thành công, cần tiếp tục áp dụng biện pháp canh tác phù hợp để điều khiển quá trình phát triển của quả, duy trì năng suất và chất lượng, qua đó chủ động thời gian thu hoạch. Việc hoàn thiện chuỗi giải pháp từ ngăn ra hoa tự nhiên → chủ động cảm ứng ra hoa đồng loạt → điều khiển phát triển quả → thu hoạch theo nhu cầu thị trường là cơ sở quan trọng để rải vụ, phát triển sản xuất dứa trái vụ, ổn định nguồn cung nguyên liệu và nâng cao hiệu quả kinh tế của sản xuất dứa.

2.3. Vấn đề về chất lượng quả dứa tươi

Vấn đề cần chú ý đầu tiên là chất lượng quả dứa tươi chưa đồng đều và ổn định. Chất lượng quả dứa tươi chịu ảnh hưởng tổng hợp của giống, điều kiện sinh thái, mùa vụ, chế độ dinh dưỡng và nước, sinh trưởng của cây trước khi xử lý ra hoa, thời điểm xử lý ra hoa, điều kiện phát triển quả và độ chín khi thu hoạch. Vì vậy, sự không đồng đều về khối lượng, kích thước, hình dạng, màu sắc, độ cứng, hàm lượng chất rắn hòa tan (TSS), axit và tỷ lệ đường/axit giữa các vùng sản xuất, mùa vụ và lô sản phẩm là một trong những hạn chế đối với phát triển dứa tươi chất lượng cao. Trong các yếu tố canh tác, quản lý dinh dưỡng có ảnh hưởng lớn đến năng suất và chất lượng quả. Sossa & cs. (2017) cho thấy chế độ bón N và K ảnh hưởng đến khối lượng quả và các chỉ tiêu chất lượng của dứa Sugarloaf, trong đó có hàm lượng chất rắn hòa tan và đường. Điều này cho thấy công thức dinh dưỡng tối ưu cho năng suất chưa chắc đồng thời là công thức tối ưu cho chất lượng quả. Đáng chú ý, sự mất cân bằng dinh dưỡng không chỉ làm thay đổi chất lượng mà còn có thể làm tăng các rối loạn sinh lý. Yao & cs. (2025), qua khảo sát hai vụ tại 24 lô thuộc 11 vườn dứa ở Hải Nam, Trung Quốc, cho thấy quả bị hiện tượng trong thịt quả (flesh translucency) có hàm lượng chất rắn hòa tan và axit ascorbic thấp hơn quả bình thường tương ứng 9,7% và 16,3%, trong khi chất khô của quả giảm 21,6%. Cây có quả bị trong thịt quả lại sinh trưởng sinh dưỡng mạnh và tích lũy N cao hơn đáng kể (Yao & cs., 2025). Những kết quả trên cho thấy quản lý chất lượng dứa tươi cần chuyển từ mục tiêu chủ yếu là đạt năng suất và kích thước quả cao sang quản lý đồng thời năng suất, kích thước, TSS, axit, độ cứng, giá trị dinh dưỡng, khả năng bảo quản và tỷ lệ quả đạt tiêu chuẩn thương phẩm. Vì vậy, cần xác định chế độ dinh dưỡng và các biện pháp canh tác thích hợp theo giống, vùng sinh thái và giai đoạn phát triển quả nhằm tạo sản phẩm có chất lượng cao và đồng đều.

Vấn đề về rối loạn sinh lý quả, đặc biệt là hiện tượng trong thịt quả và nâu hóa ruột quả (internal browning/black heart) còn đang khó kiểm soát. Hiện tượng trong thịt quả là một trong những rối loạn sinh lý quan trọng của dứa quả tươi. Mô quả bị hiện tượng trong thịt quả có trạng thái mọng nước, trong, mềm hơn và dễ bị tổn thương cơ học, làm giảm chất lượng cảm quan, khả năng bảo quản và giá trị thương phẩm. Các kết quả gần đây cho thấy hiện tượng trong thịt quả không phải do một nguyên nhân đơn lẻ mà liên quan đến tương tác giữa dinh dưỡng, nước, điều kiện môi trường, độ chín và cấu trúc thành tế bào. Nghiên cứu của Yao & cs. (2025) cho thấy ở cây có quả bị trong thịt quả, hàm lượng N trong lá, thân và quả cao hơn khoảng 40–70% so với cây bình thường. Ngược lại, lượng Ca và B phân bố vào quả giảm tương ứng 25,1% và 50,4%. Sự mất cân bằng dinh dưỡng này đi kèm với giảm 16,4% protopectin, giảm 5,3% cellulose và tăng 15,5% pectin hòa tan, cho thấy cấu trúc thành tế bào bị suy yếu. Các tác giả cho rằng N quá cao làm tăng tỷ lệ N/Ca trong quả, ảnh hưởng đến phân bố Ca và B, thúc đẩy biến đổi thành tế bào và làm quả dễ xuất hiện trong thịt quả, đặc biệt trong điều kiện ẩm hoặc mưa nhiều (Yao & cs., 2025). Bên cạnh hiện tượng trong thịt quả, nâu hóa ruột quả sau thu hoạch (postharvest internal browning – PIB), thường được gọi là black heart, là rối loạn quan trọng đối với dứa bảo quản lạnh và vận chuyển xa. Sangsoy & cs. (2024) chứng minh rằng ảnh hưởng của lạnh gây tổn thương màng tế bào và các biến đổi liên quan đến hoạt động polyphenol oxidase, trạng thái chống oxy hóa và hệ thống vận chuyển Ca trong quả. Đặc biệt, phản ứng với bất lợi lạnh khác nhau rõ rệt giữa các giống: Trat Sri Thong (mẫn cảm), Pattavia (mẫn cảm, chống chịu tốt hơn Trat Sri Thong), MD2 thể hiện khả năng kháng nâu hóa ruột quả cao. Trong điều kiện bất lợi lạnh, màng tế bào của Trat Sri Thong và Pattavia bị tổn thương, trong khi MD2 duy trì cấu trúc màng tốt hơn và không biểu hiện triệu chứng PIB (Sangsoy & cs., 2024). Như vậy, kiểm soát các rối loạn sinh lý không thể chỉ dựa vào một biện pháp đơn lẻ như bổ sung Ca hoặc điều chỉnh nhiệt độ bảo quản. Cần nghiên cứu đồng bộ mối quan hệ giống, dinh dưỡng N–K–Ca–B–Si, nước, điều kiện thời tiết, độ chín và chế độ nhiệt sau thu hoạch, từ đó xây dựng các giải pháp phòng ngừa hiện tượng trong thịt quả và nâu hóa ruột quả ngay từ giai đoạn trước thu hoạch.

Một thách thức quan trọng khác của sản xuất dứa quả tươi là phải đồng thời bảo đảm chất lượng ăn tốt và khả năng bảo quản, vận chuyển xa. Dứa thuộc nhóm quả không hô hấp đột biến (non-climacteric), do đó chất lượng ăn phụ thuộc rất lớn vào mức độ thành thục và độ chín của quả tại thời điểm thu hoạch. Quả thu hoạch quá sớm có thể có độ cứng cao và thuận lợi cho vận chuyển nhưng chưa đạt hàm lượng đường, hương vị và chất lượng cảm quan tối ưu. Ngược lại, quả thu hoạch ở độ chín cao thường có chất lượng ăn tốt hơn nhưng mô quả mềm hơn, dễ tổn thương cơ học, tăng nguy cơ rối loạn sinh lý và có thời gian bảo quản ngắn hơn. Vấn đề càng phức tạp khi áp dụng nhiệt độ thấp để kéo dài thời gian bảo quản. Nhiệt độ thấp có thể làm chậm quá trình suy giảm chất lượng nhưng có thể gây tổn thương lạnh và nâu hóa ruột quả ở các giống mẫn cảm. Sangsoy & cs. (2024) cho thấy khả năng chịu bất lợi lạnh khác nhau đáng kể giữa các giống dứa và liên quan đến khả năng duy trì tính toàn vẹn của màng tế bào, trạng thái chống oxy hóa và điều hòa vận chuyển Ca. Ngoài ra, hiện tượng trong thịt quả cũng làm tăng khó khăn trong bảo quản và vận chuyển. Yao & cs. (2025) ghi nhận quả bị hiện tượng trong thịt quả có chất khô thấp hơn 21,6% và hàm lượng nước cao hơn quả bình thường; đồng thời cấu trúc thành tế bào bị suy yếu. Guo & cs. (2025) cũng chỉ ra rằng hiện tượng trong thịt quả liên quan đến sự tích tụ nước quá mức, làm mô mềm và tăng tính mẫn cảm với tổn thương cơ học. Như vậy, tồn tại sự đánh đổi giữa độ chín – chất lượng ăn – độ cứng – khả năng chịu vận chuyển – thời gian bảo quản – nguy cơ rối loạn sinh lý. Vì vậy, cần xác định độ chín thu hoạch tối ưu riêng cho từng giống và từng thị trường, đồng thời kết hợp các biện pháp tiền thu hoạch với công nghệ thu hái, sơ chế, bao gói và quản lý nhiệt độ sau thu hoạch. Đối với dứa xuất khẩu, chỉ số thu hoạch cần được xây dựng gắn với thời gian vận chuyển và yêu cầu của thị trường đích thay vì áp dụng một tiêu chuẩn độ chín chung.

Các công nghệ dự báo và phát hiện chất lượng bên trong quả mà không phá hủy quả cũng là một chủ đề lớn cần được nghiên cứu phát triển. Một trong những hạn chế lớn trong quản lý chất lượng dứa tươi là ngoại quan của quả không phản ánh đầy đủ chất lượng bên trong. Các chỉ tiêu như TSS, cấu trúc thịt quả và đặc biệt là hiện tượng trong thịt quả hoặc nâu hóa ruột quả thường phải xác định bằng cách cắt quả. Phương pháp phá hủy chỉ có thể thực hiện trên một số mẫu đại diện và do đó có nguy cơ bỏ sót quả không đạt chất lượng trong các lô hàng thương mại lớn. Công nghệ quang phổ khả kiến/cận hồng ngoại (VIS/NIR) đang cho thấy triển vọng trong giải quyết vấn đề này. Xu & cs. (2022) phát triển hệ thống VIS/NIR để phát hiện và phân cấp hiện tượng trong thịt quả của dứa dựa trên phổ truyền qua quả trong vùng khả kiến và cận hồng ngoại. Nghiên cứu cho thấy có thể sử dụng thông tin quang phổ để phân loại mức độ trong thịt quả mà không cần cắt quả, đồng thời việc cập nhật mô hình giúp tăng khả năng thích ứng với sự khác biệt giữa các nhóm mẫu. Guo & cs. (2025) cho thấy VIS/NIR kết hợp với các thuật toán học máy có thể đồng thời phát hiện trong thịt quả và nâu hóa ruột quả. Mô hình phát hiện trong thịt quả đạt độ chính xác 94,3% trên tập kiểm định. Mô hình phát hiện nâu hóa ruột quả đạt độ chính xác trên 90%, trong khi mô hình dự báo thời điểm xuất hiện nâu hóa ruột quả đạt 90,4% trên tập kiểm định. Nghiên cứu cũng phát triển theo hướng thiết bị cầm tay, cho thấy tiềm năng ứng dụng công nghệ không phá hủy trong thực tế phân loại dứa sau thu hoạch (Guo & cs., 2025). Tuy nhiên, để ứng dụng trong sản xuất quy mô lớn, các mô hình cần có khả năng hoạt động ổn định trước sự biến động về giống, vùng sinh thái, mùa vụ, kích thước quả, độ chín và điều kiện canh tác. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tiến từ “phát hiện quả bị rối loạn” sang “dự báo nguy cơ xuất hiện rối loạn”, bằng cách tích hợp dữ liệu về giống, thời tiết, đất, dinh dưỡng, nước, thời điểm xử lý ra hoa và quá trình phát triển quả với công nghệ cảm biến, VIS/NIR và trí tuệ nhân tạo.

Vấn đề về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu của sản xuất quả dứa tươi cũng đang là thách thức lớn cần được chú ý. Đối với dứa tươi hướng tới thị trường có giá trị cao và xuất khẩu, chất lượng không chỉ được đánh giá qua kích thước, hình dạng, màu sắc, độ chín, TSS và chất lượng cảm quan mà phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc, vệ sinh trong sơ chế – đóng gói, ghi nhãn và tiêu chuẩn riêng của từng thị trường nhập khẩu. Đây đang là một thách thức quan trọng đối với chuỗi trái cây xuất khẩu của Việt Nam. Báo cáo phân tích của UNIDO về các lô thực phẩm và thức ăn chăn nuôi của Việt Nam bị từ chối tại Australia, Trung Quốc, EU, Nhật Bản và Hoa Kỳ giai đoạn 2010–2020 cho thấy các nguyên nhân chính gồm nhiễm khuẩn (22%), điều kiện/kiểm soát vệ sinh (18%), ghi nhãn (14%), dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (10%) và phụ gia (7%) (UNIDO, 2023). Mặc dù đây không phải số liệu riêng cho dứa, kết quả cho thấy năng lực tuân thủ tiêu chuẩn và an toàn thực phẩm vẫn là vấn đề đáng lưu ý đối với nông sản và trái cây xuất khẩu Việt Nam. Đối với dứa, chu kỳ sản xuất dài và yêu cầu quản lý cỏ dại, sâu bệnh làm cho kiểm soát loại thuốc bảo vệ thực vật, thời điểm sử dụng, thời gian cách ly và mức dư lượng tối đa (MRL) trở nên đặc biệt quan trọng. Đồng thời, yêu cầu và MRL có thể khác nhau giữa các thị trường, do đó sản xuất cần được tổ chức theo thị trường đích thay vì chỉ đáp ứng quy định trong nước. Bên cạnh đó, hệ thống truy xuất phải liên kết được vùng trồng – quá trình sử dụng vật tư – thu hoạch – cơ sở đóng gói – lô hàng xuất khẩu, gắn với mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. UNIDO (2026) tiếp tục nhấn mạnh rằng khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam cần dựa ngày càng nhiều vào chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế, thay vì chủ yếu dựa vào lợi thế chi phí. Vì vậy, để phát triển dứa tươi xuất khẩu bền vững cần xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo thị trường, kết hợp quy trình sản xuất an toàn, kiểm soát dư lượng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và quản lý chất lượng xuyên suốt từ vùng trồng đến xuất khẩu.

3. Kết luận

Việt Nam có điều kiện sinh thái phù hợp nên vùng sản xuất tập trung đã được hình thành, nguồn giống tương đối đa dạng, thị trường tiêu thụ rộng và khả năng phát triển đồng thời sản phẩm quả tươi và chế biến cao. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, định hướng phát triển trong thời gian tới không nên chỉ tập trung vào mở rộng diện tích và tăng sản lượng mà cần ưu tiên nâng cao chất lượng, tính đồng đều, khả năng rải vụ, hiệu quả sản xuất và năng lực đáp ứng thị trường. Một số vấn đề cần được ưu tiên giải quyết gồm: chuẩn hóa nguồn cây giống và xây dựng hệ thống cây mẹ đầu dòng; hoàn thiện quy trình điều khiển ra hoa theo giống, trạng thái sinh trưởng và điều kiện thời tiết để chủ động rải vụ; quản lý dinh dưỡng và nước theo từng giai đoạn sinh trưởng nhằm đồng thời nâng cao năng suất và chất lượng quả; và kiểm soát các rối loạn sinh lý, đặc biệt là hiện tượng trong thịt quả và nâu hóa ruột quả. Đối với dứa tươi chất lượng cao, cần tiếp tục nghiên cứu mối quan hệ giữa giống, dinh dưỡng N–K–Ca–B–Si, điều kiện môi trường, độ chín và công nghệ bảo quản; đồng thời phát triển các phương pháp cảm biến, VIS/NIR và trí tuệ nhân tạo để dự báo và phát hiện chất lượng bên trong quả bằng phương pháp không phá hủy thịt quả.

Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, phát triển dứa tươi xuất khẩu đòi hỏi quản lý chất lượng theo toàn bộ chuỗi, từ vùng trồng đến thị trường. An toàn thực phẩm, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật theo yêu cầu của thị trường đích, mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn hóa chất lượng và công nghệ sau thu hoạch cần được tích hợp với tổ chức vùng nguyên liệu và liên kết doanh nghiệp. Vì vậy, hướng phát triển cần được thực hiện theo chuỗi giống chất lượng cao → canh tác và dinh dưỡng phù hợp → chủ động điều khiển ra hoa và rải vụ → kiểm soát chất lượng và rối loạn sinh lý quả → thu hoạch và bảo quản theo thị trường → truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa → chế biến và tiêu thụ. Cách tiếp cận đồng bộ này sẽ là cơ sở để nâng cao giá trị gia tăng, khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững ngành dứa Việt Nam trong thời gian tới.

Tài liệu tham khảo

Van de Poel, B., Ceusters, J., &De Proft., M.P. (2009). Determination of pineapple (Ananas comosus, MD-2 hybrid cultivar) plant maturity, the efficiency of flowering induction agents and the use of activated carbon. Scientia Horticulturae. 120(1),0–63. doi:10.1016/j.scienta.2008.09.014

Guo, Y., Xu, S., Liang, X., Lu, H., & Xiao, B. (2025). Nondestructive intelligent and portable detection of postharvest translucency and internal browning in pineapples using visible/near-infrared spectroscopy. LWT, 229, 118165. https://doi.org/10.1016/j.lwt.2025.118165

OECD/FAO. (2026). OECD-FAO Agricultural Outlook 2026-2035. Paris and Rome, https://doi.org/10.1787/47874669-en.

Sangsoy, K., Sanongkiet, S., Srisamlee, S., Beckles, D. M., & Luengwilai, K. (2024). Role of enzymatic browning and calcium transporters in internal browning of pineapple fruit. Postharvest Biology and Technology, 218, 113174. https://doi.org/10.1016/j.postharvbio.2024.113174

Sossa, E. L., Agbangba, C. E., Accalogoun, S. G. G. S., Amadji, G. L., Agbossou, K. E., & Hounhouigan, D. J. (2017). Residues management practices and nitrogen-potassium fertilization influence on the quality of pineapple (Ananas comosus (L.) Merrill) Sugarloaf fruit for exportation and local consumption. Agronomy, 7(2), 26. https://doi.org/10.3390/agronomy7020026

Turnbull, C.G.N., Anderson, K.L., Shorter, A.J., Nissen, R.J. and Sinclair, E.R. (1993). ETHEPHON AND CAUSES OF FLOWERING FAILURE IN PINEAPPLE. Acta Hortic. 334, 83-92. DOI: 10.17660/ActaHortic.1993.334.9
https://doi.org/10.17660/ActaHortic.1993.334.9

Xu, S., Ren, J., Lu, H., Wang, X., Sun, X., & Liang, X. (2022). Nondestructive detection and grading of flesh translucency in pineapples with visible and near-infrared spectroscopy. Postharvest Biology and Technology, 192, 112029. https://doi.org/10.1016/j.postharvbio.2022.112029

Yao, J., Han, Z., Lin, F., He, S., & Li, T. (2025). Nutrient imbalance and cell-wall remodeling drive pineapple translucency: A two-season survey in Hainan, China. Horticulturae, 11(10), 1264. https://doi.org/10.3390/horticulturae11101264

PGS. TS. Thiều Thị Phong Thu

Nhóm nghiên cứu mạnh Công nghệ canh tác cây trồng bền vững

Học viện Nông nghiệp Việt Nam