Trong bối cảnh ngành chăn nuôi đang chuyển dần từ mục tiêu gia tăng sản lượng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả kinh tế và tính bền vững, phúc lợi động vật ngày càng trở thành vấn đề cần được quan tâm. Đối với chăn nuôi bò thịt, phúc lợi động vật không chỉ liên quan đến sức khỏe, trạng thái thể chất và tinh thần của vật nuôi, mà còn gắn với hiệu quả sử dụng thức ăn, khả năng sinh trưởng, chi phí sản xuất và chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, trong thực tiễn chăn nuôi nông hộ ở Việt Nam, vấn đề này chưa được quan tâm và thực hiện đầy đủ. Nhiều hộ đã có các biện pháp chăm sóc, bảo vệ bò trước điều kiện bất lợi, nhưng chủ yếu dựa trên kinh nghiệm hơn là cách tiếp cận có hệ thống về phúc lợi động vật.
Kết quả khảo sát 312 hộ chăn nuôi bò tại 4 tỉnh: Hưng Yên, Quảng Trị, Thanh Hóa và Nghệ An trong giai đoạn 2024–2025 của Dự án AGB/2020/189 cho thấy khoảng cách đáng chú ý giữa thực hành chăn nuôi hàng ngày và nhận thức về phúc lợi động vật. Những kết quả này cung cấp cơ sở thực tiễn để nhận diện các hạn chế và đề xuất giải pháp nhằm đưa phúc lợi động vật trở thành một bộ phận thiết thực trong phát triển chăn nuôi bò thịt bền vững.
Một trong những kết quả khảo sát là mức độ nhận biết khái niệm “phúc lợi động vật” còn rất thấp. Trong tổng số 312 hộ được khảo sát, chỉ khoảng hơn 1% cho biết đã từng nghe hoặc biết đến khái niệm này. Tỷ lệ tại Hưng Yên là 1,6%, tại Nghệ An là 3,3%, trong khi các hộ được khảo sát tại Quảng Trị và Thanh Hóa không ghi nhận mức độ nhận biết theo chỉ tiêu này. Khi được hỏi về nhu cầu tìm hiểu thêm, 21,5% số hộ mong muốn được cung cấp thông tin, 27,9% không có nhu cầu và 50,6% chưa xác định rõ.
Tuy nhiên, chưa biết đến thuật ngữ “phúc lợi động vật” không đồng nghĩa với việc người chăn nuôi không quan tâm đến sức khỏe và điều kiện sống của động vật. Nhiều hộ vẫn thực hiện các hoạt động chăm sóc, cho ăn, cung cấp nước và phòng tránh thời tiết bất lợi. Vấn đề là những hoạt động này chưa được nhìn nhận như các thành tố của một hệ thống chăm sóc toàn diện, trong đó dinh dưỡng, sức khỏe, môi trường sống và trạng thái tinh thần của vật nuôi cần được xem xét đồng thời. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là phổ biến khái niệm, mà còn giúp người chăn nuôi hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa điều kiện sống của động vật (bò), hiệu quả sản xuất và tính bền vững.
Dinh dưỡng và cung cấp nước là những khía cạnh cơ bản của phúc lợi động vật, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất. Khảo sát cho thấy 66% số hộ cho bò ăn hai lần mỗi ngày, 22,4% cho ăn ba lần và 11,5% cho ăn một lần; 82,7% sử dụng máng ăn. Tuy nhiên, chỉ 9,6% số hộ cho biết có đa dạng hóa khẩu phần ăn, trong khi 90,4% chưa thực hiện việc này. Điều đó cho thấy việc phối hợp các loại thức ăn và điều chỉnh khẩu phần theo nhu cầu của vật nuôi chưa được chú trọng tương xứng.
    |
 |
| Đảm bảo tiếp cận thức ăn và nước uống – Một trong những yếu tố cốt lõi của phúc lợi động vật trong chăn nuôi bò. Photo: Ninh Trung |
Đối với bò thịt, bảo đảm đủ thức ăn là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Khẩu phần cần phù hợp với đặc điểm sinh trưởng, thể trạng và mục đích nuôi của từng nhóm bò. Việc tận dụng nguồn thức ăn sẵn có tại địa phương, kết hợp thức ăn thô xanh với thức ăn bổ sung phù hợp, có thể góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng. Các giải pháp cần tính đến nguồn lực của hộ, tránh làm tăng chi phí không cần thiết hoặc đưa ra khuyến nghị khó áp dụng.
Vấn đề nước uống cũng cần được quan tâm hơn. Trong mẫu khảo sát, 32,7% số hộ cho biết bò luôn có khả năng tiếp cận nước, 41,4% phải chủ động cung cấp nước và 24,4% cho biết bò chỉ được tiếp cận nước trong một số thời điểm. Tỷ lệ hộ cho biết bò luôn được tiếp cận nước có sự khác biệt giữa các tỉnh: Hưng Yên đạt 47,2%, Quảng Trị 4,9%, Thanh Hóa 61,1% và Nghệ An 53,3%.
Tỷ lệ 4,9% tại Quảng Trị là dấu hiệu cần được chú ý khi xem xét thực hành cung cấp nước. Tuy nhiên, số liệu này phản ánh câu trả lời của các hộ được khảo sát, không có nghĩa các hộ còn lại hoàn toàn không cung cấp nước cho bò. Việc chủ động đưa nước đến cho bò có thể phù hợp với một số hệ thống chăn nuôi, miễn là nước được cung cấp đầy đủ, sạch và thường xuyên. Vì vậy, điều quan trọng là bảo đảm bò có thể tiếp cận đủ nước theo nhu cầu, thông qua các biện pháp thiết thực như bố trí máng uống thuận tiện, duy trì nguồn nước sạch và điều chỉnh tần suất cung cấp theo điều kiện thời tiết, thức ăn và quy mô đàn.
    |
 |
| Cải thiện không gian chuồng trại và chăm sóc ảnh hưởng đến phúc lợi động vật của đàn bò ở Hưng Yên. Photo: Ninh Trung |
Khả năng thích ứng với điều kiện môi trường là một nội dung quan trọng khác. Có tới 91,7% số hộ được khảo sát cho biết bò gặp tình trạng căng thẳng do nóng hoặc lạnh. Các biện pháp ứng phó gồm che chắn gió (79,4%), sử dụng quạt (63,6%), giữ ấm (52,1%), trồng cây xung quanh chuồng (51,8%) và thiết kế chuồng trại hợp lý (36%). Những con số này cho thấy người chăn nuôi đã có nỗ lực nhất định nhằm giảm tác động bất lợi của thời tiết, nhưng tình trạng căng thẳng do nóng hoặc lạnh vẫn được ghi nhận phổ biến.
Điều này đặt ra yêu cầu chuyển từ ứng phó riêng lẻ theo từng đợt thời tiết sang quản lý chuồng trại chủ động hơn. Che chắn, bảo đảm thông thoáng, tạo bóng mát, bố trí mật độ nuôi phù hợp và cung cấp đủ nước cần được xem xét đồng bộ. Giải pháp nên dựa trên điều kiện khí hậu, vị trí chuồng, quy mô đàn và khả năng đầu tư của từng hộ. Trong nhiều trường hợp, cải thiện cách bố trí chuồng trại và tận dụng bóng mát tự nhiên là những bước đi phù hợp trước khi đầu tư thiết bị có chi phí cao.
Bên cạnh các điều kiện vật chất, trạng thái tinh thần và phản ứng hành vi của bò cũng cần được quan tâm. Khảo sát cho thấy 62,8% số hộ từng quan sát thấy bò có biểu hiện sợ hãi hoặc căng thẳng. Những tình huống được nhắc đến gồm tiêm hoặc điều trị thú y (67,9%), tiếp xúc với người lạ hoặc thương lái (40,7%), khi bò bị bệnh (36,7%) và trong quá trình bán bò (28,9%). Điều này cho thấy các hoạt động quen thuộc trong chăn nuôi, chăm sóc và giao dịch cũng có thể là thời điểm gây căng thẳng cho vật nuôi.
Các dữ liệu trên phản ánh những tình huống do người chăn nuôi ghi nhận, không phải phép đo trực tiếp về mức độ căng thẳng sinh lý của bò. Dù vậy, kết quả vẫn gợi ý những khâu có thể cải thiện. Trong quá trình tiêm phòng, điều trị hoặc vận chuyển, cần hạn chế tiếng ồn, tránh đánh đập, giảm thao tác thô bạo và tổ chức di chuyển chậm và ổn định. Khi tiếp xúc với người lạ hoặc thương lái, cách tiếp cận và lùa dắt phù hợp có thể giúp hạn chế phản ứng sợ hãi của động vật. Những thay đổi này không nhất thiết đòi hỏi đầu tư lớn, nhưng cần được hướng dẫn và thực hành thường xuyên.
Nhìn chung, phúc lợi động vật không tách rời hiệu quả kinh tế mà gắn với các quyết định sản xuất hằng ngày của nông hộ. Cung cấp đủ thức ăn và nước uống, giảm tác động của thời tiết, cải thiện chuồng trại và xử lý vật nuôi đúng cách đều liên quan đến sức khỏe đàn bò và tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, khảo sát cho thấy nhận thức về khái niệm còn hạn chế, việc đa dạng hóa khẩu phần chưa phổ biến, thực hành cung cấp nước khác nhau giữa các vùng và các biểu hiện căng thẳng của động vật vẫn được ghi nhận. Vì vậy, cải thiện phúc lợi động vật cần có trọng tâm, phù hợp với điều kiện của từng nhóm hộ và hệ thống chăn nuôi.
    |
 |
| Những hạn chế về không gian, ánh sáng và thông thoáng tự nhiên ảnh hưởng đến phúc lợi động vật. Photo: Ninh Trung |
Trước hết, cần tăng cường truyền thông và tập huấn theo hướng thực hành, giúp người chăn nuôi nhận biết các yêu cầu cơ bản của bò thịt về thức ăn, nước uống, môi trường sống, sức khỏe và cách xử lý bò trong những tình huống thường gặp. Nội dung cần gắn với những vấn đề mà hộ có thể quan sát và điều chỉnh ngay tại chuồng trại. Thứ hai, cần ưu tiên các biện pháp có chi phí hợp lý và khả năng áp dụng cao, như bảo đảm nước uống thường xuyên, điều chỉnh khẩu phần ăn phù hợp, tăng thông thoáng và bóng mát cho chuồng trại, đồng thời hạn chế thao tác gây đau đớn hoặc sợ hãi không cần thiết cho động vật. Thứ ba, hệ thống khuyến nông và thú y cơ sở cần lồng ghép nội dung phúc lợi động vật vào hướng dẫn chăm sóc, phòng bệnh, điều trị và vận chuyển bò. Đồng thời, cần tiếp tục thu thập bằng chứng để đánh giá mối liên hệ giữa các biện pháp cải thiện phúc lợi, chi phí thực hiện và kết quả sản xuất của nông hộ.
Để các giải pháp phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hệ thống khuyến nông và thú y, cơ sở nghiên cứu, tổ chức nông dân và các tác nhân trong chuỗi cung ứng bò thịt. Trách nhiệm cải thiện phúc lợi không nên chỉ đặt lên từng hộ, mà cần đi cùng điều kiện tiếp cận kiến thức, dịch vụ kỹ thuật và các hình thức khuyến khích phù hợp. Đồng thời, không nên áp dụng một mô hình chung cho mọi vùng chăn nuôi, bởi điều kiện khí hậu, nguồn thức ăn, quy mô đàn và khả năng đầu tư của các hộ có thể khác nhau.
Tóm lại, kết quả khảo sát từ 4 tỉnh nghiên cứu cho thấy phúc lợi động vật vẫn là một mắt xích còn yếu trong phát triển chăn nuôi bò thịt bền vững. Mặc dù nhiều hộ đã thực hiện các biện pháp chăm sóc và bảo vệ vật nuôi, nhận thức về phúc lợi động vật còn hạn chế, việc đa dạng hóa khẩu phần ăn chưa phổ biến, khả năng tiếp cận nước khác nhau giữa các vùng và tình trạng căng thẳng do môi trường hoặc quá trình chăm sóc bò vẫn được ghi nhận. Vì vậy, cần kết hợp nâng cao nhận thức với các giải pháp kỹ thuật thiết thực, phù hợp với nguồn lực của nông hộ. Củng cố phúc lợi động vật cần được xem là một phần của quá trình nâng cao chất lượng quản lý chăn nuôi, cải thiện sức khỏe đàn bò và phát triển chuỗi cung ứng bò thịt có trách nhiệm, hiệu quả và bền vững hơn.
Phạm Văn Hùng & Nguyễn Thị Dương Nga, Khoa Kinh tế & Quản lý