Trong những năm gần đây, cá Nâu (Scatophagus argus) đang nổi lên là một trong những đối tượng nuôi biển và nước lợ đầy tiềm năng tại miền Trung Việt Nam. Với đặc tính thích nghi rộng, thịt thơm ngon, giá bán thương phẩm dao động từ 150.000–200.000 đồng/kg, cá Nâu được nhiều địa phương xem là đối tượng nuôi thay thế có giá trị kinh tế cao trong bối cảnh nghề nuôi thủy sản đang cần đa dạng hóa đối tượng. Vì vậy, hiện nay cá Nâu được mở rộng quy mô, phát triển ở nhiều tỉnh ven biển của Việt Nam và nhiều nước châu Á. Tuy nhiên, trong năm 2024, nhiều vùng nuôi cá Nâu tại tỉnh Thừa Thiên Huế ghi nhận hiện tượng cá chết hàng loạt chưa rõ nguyên nhân, gây thiệt hại lớn và tâm lý hoang mang cho người nuôi. Cá bệnh xuất hiện các vết loét ngoài da, bỏ ăn, bơi lờ đờ và chết kéo dài với tỷ lệ chết tích lũy có nơi lên tới 70%.
Trước thực trạng này, nhóm nghiên cứu của Khoa Thủy sản – Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã nhanh chóng phối hợp với cán bộ của Đại học Nông Lâm Huế và các hộ nuôi để tiến hành điều tra dịch tễ, thu mẫu, phân tích bệnh học và xác định nguyên nhân gây bệnh. Qua quá trình nghiên cứu trên 13 vùng nuôi tại Thừa Thiên Huế, các nhà khoa học đã xác định nguyên nhân gây bệnh là vi khuẩn Nocardia seriolae – tác nhân gây bệnh nocardiosis. Đây là lần đầu tiên bệnh này được xác nhận trên cá Nâu nuôi tại Việt Nam và trên thế giới.
Kết quả nghiên cứu cho thấy cá bệnh có nhiều nốt trắng dạng u hạt xuất hiện ở gan, thận, lách, cơ và xoang bụng. Đặc biệt, nhiều cá xuất hiện các ổ viêm lớn và loét ngoài da kèm dịch trắng đục. Khi quan sát dưới kính hiển vi, nhóm nghiên cứu ghi nhận số lượng lớn vi khuẩn dạng sợi phân nhánh đặc trưng của Nocardia. Thông qua các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại như PCR đặc hiệu và giải trình tự gen 16S rRNA, nhóm nghiên cứu đã khẳng định chính xác tác nhân gây bệnh là Nocardia seriolae.
Bệnh nguy hiểm vì diễn biến âm thầm
Theo PGS.TS. Trương Đình Hoài, Nocardiosis là bệnh mạn tính, diễn biến chậm nên rất khó phát hiện sớm ngoài thực địa. Khi cá bắt đầu xuất hiện triệu chứng rõ ràng thì vi khuẩn đã xâm nhập sâu vào nhiều cơ quan nội tạng, hình thành các ổ u hạt lớn và gây suy giảm nghiêm trọng chức năng gan, thận, lách.
Điều này lý giải vì sao nhiều hộ nuôi chỉ phát hiện bệnh khi tỷ lệ chết đã tăng mạnh và việc xử lý trở nên khó khăn. Các nghiên cứu mô bệnh học cho thấy nhiều cơ quan của cá bị phá hủy nặng nề bởi các ổ viêm u hạt lan rộng. Không chỉ dừng lại ở việc xác định tác nhân gây bệnh, nhóm nghiên cứu còn tiến hành cảm nhiễm thực nghiệm để đánh giá độc lực của vi khuẩn. Kết quả cho thấy vi khuẩn có khả năng gây chết cao trên cá Nâu và tái hiện đầy đủ triệu chứng bệnh giống như ngoài thực tế sản xuất.
Hướng tới phát hiện sớm và quản lý bệnh hiệu quả
Kết quả nghiên cứu cho thấy bệnh Nocardiosis trên cá Nâu có diễn biến âm thầm, khó phát hiện ở giai đoạn đầu và thường chỉ được nhận biết khi cá đã xuất hiện tổn thương nặng ở nội tạng và ngoài da. Vì vậy, phát hiện sớm đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hạn chế thiệt hại cho người nuôi. Nhóm nghiên cứu khuyến cáo người nuôi cần tăng cường theo dõi sức khỏe đàn cá, đặc biệt trong giai đoạn giao mùa hoặc khi môi trường nuôi biến động. Các dấu hiệu như cá giảm ăn, bơi lờ đờ, xuất hiện nốt trắng hoặc vết loét ngoài da cần được kiểm tra sớm để có biện pháp xử lý kịp thời.
Bên cạnh đó, việc nắm rõ thông tin dịch tễ bệnh, quản lý môi trường nuôi, giảm mật độ thả nuôi, hạn chế stress, quan sát và phát hiện sớm được xem là những giải pháp quan trọng nhằm giảm nguy cơ bùng phát bệnh. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ nguyên nhân gây chết cá nâu tại miền Trung mà còn tạo nền tảng khoa học quan trọng cho việc xây dựng các giải pháp phòng trị bệnh hiệu quả, góp phần phát triển bền vững nghề nuôi cá nâu nói riêng và nuôi biển tại Việt Nam.
Trong bối cảnh nhiều đối tượng nuôi mới đang mở rộng quy mô sản xuất, vai trò của nghiên cứu khoa học, chẩn đoán bệnh và cảnh báo sớm dịch bệnh ngày càng trở nên quan trọng. Học viện Nông nghiệp Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò là cơ sở đào tạo và nghiên cứu hàng đầu trong lĩnh vực thủy sản, luôn đồng hành cùng người nuôi và ngành thủy sản Việt Nam trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn phát sinh từ sản xuất.
Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí quốc tế Journal of Fish Diseases – một trong những tạp chí uy tín trong lĩnh vực bệnh học thủy sản quốc tế.
Link: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jfd.70171
Nhóm Nghiên cứu mạnh Bệnh Thuỷ sản
Khoa Thuỷ sản