Phát triển chăn nuôi bền vững không thể chỉ được đo bằng năng suất, quy mô đàn vật nuôi hay thu nhập của người chăn nuôi. Một thước đo ngày càng quan trọng là cách chúng ta quản lý những gì còn lại sau quá trình sản xuất. Từ chất thải, nước thải đến mùi hôi trong chuồng trại, câu chuyện môi trường đang trở thành một phần không thể tách rời của năng lực cạnh tranh và tương lai ngành chăn nuôi.

Trong nhiều thập kỷ, chất thải chăn nuôi thường được nhìn nhận trước hết như một “vấn đề cần xử lý”. Nhưng trong bối cảnh kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi xanh và giảm phát thải đang trở thành những yêu cầu ngày càng rõ nét, cách tiếp cận đó cần được thay đổi. Chất thải, nếu được quản lý phù hợp, không nhất thiết là thứ phải loại bỏ; nó có thể trở thành nguồn tài nguyên cho sản xuất nông nghiệp, năng lượng và cải thiện sinh kế nông hộ. Kết quả khảo sát 312 hộ chăn nuôi của Dự án AGB/2020/189 tại Hưng Yên, Quảng Trị, Thanh Hóa và Nghệ An trong năm 2024–2025 cho thấy một bức tranh vừa đáng khích lệ, vừa đặt ra không ít câu hỏi về con đường chuyển đổi xanh của chăn nuôi nông hộ.

Những tín hiệu tích cực từ kinh tế tuần hoàn

Điểm sáng đầu tiên là phần lớn các hộ chăn nuôi không coi phân gia súc đơn thuần là chất thải cần loại bỏ. Phân bò đang được quay trở lại hệ thống sản xuất nông nghiệp thông qua nhiều hình thức khác nhau. Có 57,4% số hộ sử dụng phương pháp ủ phân để bón cho cây trồng, 58,7% tập kết phân tại một khu vực trong vườn để sử dụng dần và 42,6% dùng trực tiếp phân tươi làm phân bón. Bên cạnh đó, 35,9% số hộ sử dụng hệ thống biogas để xử lý phân bò. Những con số này cho thấy một thực tế đáng chú ý: tính tuần hoàn trong sản xuất nông hộ đã tồn tại từ lâu, ngay cả khi người nông dân chưa gọi tên nó bằng thuật ngữ “kinh tế tuần hoàn”.

Trong mô hình nông nghiệp kết hợp, chất thải từ chăn nuôi có thể trở thành đầu vào cho trồng trọt; phụ phẩm cây trồng có thể trở lại làm thức ăn cho vật nuôi. Đây chính là một trong những nền tảng quan trọng để hình thành hệ thống sản xuất nông nghiệp có hiệu quả sử dụng tài nguyên cao hơn. Đáng chú ý, biogas không phải là một công nghệ hoàn toàn mới đối với người chăn nuôi. Bình quân các hộ sử dụng biogas đã duy trì hệ thống khoảng 11,3 năm, với dung tích bể trung bình 18,2 m³ và chi phí xây dựng bình quân khoảng 14,9 triệu đồng. Điều đó cho thấy người chăn nuôi đã có kinh nghiệm thực tế đáng kể với công nghệ này. Tuy nhiên, chính những kết quả tích cực đó lại đặt ra một câu hỏi lớn hơn: tại sao một công nghệ đã được sử dụng trong hơn một thập kỷ vẫn chưa trở thành giải pháp phổ biến ở tất cả các vùng chăn nuôi?

Khoảng cách lớn giữa các vùng

Sự khác biệt giữa các địa phương là một trong những điểm đáng cần phải suy nghĩ nhất của kết quả khảo sát. Tại Hưng Yên, 83,7% số hộ được khảo sát sử dụng hệ thống biogas; tỷ lệ này tại Thanh Hóa là 47,2%. Trong khi đó, Nghệ An chỉ đạt 3,3%, còn Quảng Trị không ghi nhận hộ nào sử dụng biogas trong mẫu khảo sát. Khoảng cách này cho thấy chuyển đổi xanh trong chăn nuôi không thể được thực hiện bằng một công thức duy nhất cho mọi địa phương. Quy mô đàn vật nuôi, vị trí chuồng trại, mức độ gắn kết giữa chăn nuôi và trồng trọt, điều kiện đầu tư, nhận thức của người chăn nuôi cũng như khả năng tiếp cận công nghệ đều có thể tạo ra những khác biệt rất lớn.

leftcenterrightdel
 Mô hình xử lý chất thải chăn nuôi bò để sử dụng cho trồng trọt của hộ nông dân ở Hưng Yên. Photo: Ninh Xuân Trung

Tại Hưng Yên: Việc sử dụng biogas ở mức cao có liên quan đến đặc điểm nhiều hộ có quy mô chăn nuôi lớn hơn và chăn nuôi trong khu vực dân cư. Trong điều kiện đó, yêu cầu xử lý chất thải trở nên cấp thiết hơn, đồng thời đầu tư cho hệ thống xử lý cũng có động lực rõ ràng hơn. Ngược lại, ở những nơi mà chăn nuôi phân tán, quy mô nhỏ và gắn chặt với đất sản xuất, người dân có xu hướng tiếp tục sử dụng những phương thức truyền thống như ủ phân hoặc tập kết phân để sử dụng dần. Đây là những phương thức có giá trị nhất định về mặt tuần hoàn, nhưng chất lượng xử lý và mức độ an toàn môi trường không phải lúc nào cũng được bảo đảm.

Chất thải lỏng: mắt xích yếu cần được quan tâm

Nếu quản lý phân bò đã có những tín hiệu tích cực thì chất thải lỏng lại đang cho thấy một bức tranh đáng lo ngại hơn. Trên toàn bộ mẫu khảo sát, 38,8% số hộ sử dụng biogas để xử lý chất thải lỏng, trong khi 44,9% vẫn xả trực tiếp ra đồng cỏ hoặc khu vực trồng cây. Ngoài ra, 11,2% sử dụng hình thức xả vào mương, cống; 15,1% sử dụng bể hoặc ao lắng trước khi thải ra môi trường. Các biện pháp xử lý sinh học tiên tiến hầu như chưa được áp dụng rộng rãi.

leftcenterrightdel
Dòng chảy ô nhiễm hữu cơ và lắng đọng bùn thải từ hoạt động chăn nuôi nông hộ tác động tiêu cực đến chất lượng môi trường nước tưới tiêu tại địa bàn tỉnh Hưng Yên. Photo: Ninh Xuân Trung 

Đáng chú ý hơn, sự khác biệt giữa các địa phương rất lớn. Tại Hưng Yên, hệ thống biogas là phương thức chủ yếu, trong khi tại Quảng Trị, 100% hộ được khảo sát cho biết chất thải lỏng được xả trực tiếp ra đồng cỏ hoặc đất trồng cây. Điều này đặt ra vấn đề không chỉ về môi trường mà còn về sức khỏe cộng đồng và chất lượng sản xuất nông nghiệp. Khi chất thải chưa được xử lý phù hợp, nguy cơ ô nhiễm đất, nước, phát sinh mầm bệnh và ảnh hưởng đến khu vực dân cư có thể gia tăng. Vì vậy, nếu muốn nói đến “chăn nuôi xanh”, chúng ta không thể chỉ tập trung vào việc xây dựng chuồng trại hiện đại hay cải thiện giống vật nuôi. Một chuồng nuôi tốt nhưng hệ thống thu gom và xử lý chất thải không phù hợp thì chưa thể được coi là một mô hình chăn nuôi bền vững.

Mùi hôi: câu chuyện nhỏ nhưng không hề nhỏ

Có tới 97,4% số hộ cho biết thường xuyên vệ sinh chuồng trại để giảm mùi hôi. Đây là biện pháp phổ biến nhất và gần như được thực hiện ở tất cả các hệ thống chăn nuôi. Nhưng khi đi sâu hơn, mức độ ứng dụng các giải pháp kỹ thuật lại khá hạn chế. Chỉ 25,8% số hộ có thiết kế chuồng thông thoáng, 21,3% sử dụng chế phẩm EM, 8,4% lắp đặt quạt thông gió và 21,3% bố trí khu vực chăn nuôi tách biệt với nhà ở. Trong khi đó, trồng cây xung quanh khu vực chăn nuôi được áp dụng ở 51,3% số hộ. Khoảng cách giữa “có thực hiện” và “thực hiện có hiệu quả” càng đáng suy nghĩ. Chỉ 47,8% số hộ cho rằng các vấn đề môi trường liên quan đến mùi hôi đã được xử lý hoàn toàn; 40,7% thừa nhận chưa được xử lý triệt để. Đặc biệt, quan sát thực địa cho thấy mùi hôi vẫn hiện diện tại tất cả các khu vực chăn nuôi được khảo sát.

leftcenterrightdel
 Thực hành vệ sinh chuồng trại trong chăn nuôi bò ở Hưng Yên. Photo: Ninh Xuân Trung
leftcenterrightdel
 Mô hình hàng rào sinh thái bằng cây xanh hỗ trợ kiểm soát mùi và cách ly không gian chăn nuôi nông hộ. Photo: Ninh Xuân Trung

Đây chính là điểm cần thay đổi trong tư duy quản lý môi trường: không nên đánh giá thành công chỉ bằng tỷ lệ hộ “có áp dụng biện pháp”, mà cần đánh giá bằng kết quả môi trường thực tế.

Từ xử lý chất thải đến quản trị tài nguyên

Những kết quả trên gợi mở một hướng đi quan trọng cho chăn nuôi Việt Nam. Thay vì tiếp cận chất thải theo tư duy “xử lý để không gây ô nhiễm”, cần chuyển sang tư duy “quản trị để tạo ra giá trị”. Phân bò có thể trở thành phân hữu cơ chất lượng cao. Chất thải có thể tạo ra khí sinh học. Phụ phẩm nông nghiệp có thể trở thành đầu vào của chăn nuôi. Cây xanh có thể trở thành một phần của hệ thống giảm mùi và cải thiện cảnh quan. Một hệ thống thu gom, lưu trữ và xử lý hợp lý có thể đồng thời tạo ra lợi ích kinh tế, môi trường và xã hội.

Nhưng để làm được điều đó, người nông dân không thể là chủ thể duy nhất chịu trách nhiệm. Cần có sự đồng hành của nhà nước, các trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức khuyến nông. Các giải pháp công nghệ phải được thiết kế phù hợp với quy mô nông hộ và điều kiện từng vùng, thay vì chỉ tập trung vào những mô hình đầu tư lớn. Cùng với đó là đào tạo, hướng dẫn kỹ thuật và cơ chế hỗ trợ đầu tư để người dân có thể chuyển từ những phương thức xử lý mang tính kinh nghiệm sang những quy trình an toàn, hiệu quả và có khả năng tạo giá trị.

Đặc biệt, các trường đại học cần đóng vai trò mạnh mẽ hơn trong quá trình này. Đại học không chỉ là nơi tạo ra tri thức mà còn phải là cầu nối đưa tri thức đến trang trại, hộ chăn nuôi và cộng đồng. Những kết quả khảo sát thực địa như trên chính là cơ sở quan trọng để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu những mô hình quản lý chất thải phù hợp với từng hệ thống sản xuất.

Một tương lai xanh bắt đầu từ những điều rất cụ thể

Chuyển đổi xanh đôi khi được nói đến bằng những khái niệm rất lớn: giảm phát thải, trung hòa carbon, kinh tế tuần hoàn hay phát triển bền vững. Nhưng cuối cùng, những khái niệm đó phải được cụ thể hóa bằng những việc rất nhỏ và rất thực tế: một chuồng bò được vệ sinh đúng cách; một bể biogas có đủ công suất; một hệ thống thu gom không để chất thải chảy ra môi trường; một đống phân được ủ đúng kỹ thuật thay vì để tự phân hủy; một hàng cây được trồng quanh khu vực chăn nuôi.

Khảo sát cho thấy nền tảng cho sự chuyển đổi ấy đã tồn tại. Người chăn nuôi đã có kinh nghiệm sử dụng biogas, đã biết tận dụng phân bò cho sản xuất nông nghiệp và đã nhận thức khá rõ về vai trò của vệ sinh chuồng trại. Vấn đề còn lại là làm thế nào để những thực hành tốt không còn mang tính đơn lẻ, mà trở thành một hệ thống quản lý môi trường có tính chuẩn hóa, hiệu quả và phù hợp với từng vùng sản xuất.

leftcenterrightdel
 Chuyển hóa chất thải thành tài nguyên: Sử dụng phân bò để nuôi trùn quế của hộ nông dân ở Hưng Yên. Photo: Ninh Xuân Trung

Chăn nuôi bền vững không bắt đầu từ những công nghệ đắt tiền mà bắt đầu từ cách chúng ta nhìn nhận chất thải. Nếu coi chất thải là gánh nặng, chúng ta sẽ chỉ tìm cách loại bỏ nó. Nếu coi chất thải là tài nguyên, chúng ta sẽ tìm cách thu gom, xử lý, tái sử dụng và tạo ra giá trị. Đó không chỉ là sự thay đổi về công nghệ. Đó trước hết là một cuộc chuyển đổi về tư duy và mô hình phát triển. Có lẽ, trong hành trình hướng tới một nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và phát thải thấp, đã đến lúc chúng ta không chỉ hỏi: “Chăn nuôi tạo ra bao nhiêu?” mà còn phải hỏi: “Mỗi đơn vị sản phẩm chăn nuôi chúng ta tạo ra đang để lại điều gì cho môi trường, cho cộng đồng và cho thế hệ mai sau?”. Trả lời câu hỏi này “chăn nuôi xanh” sẽ thực sự trở thành một động lực mới của nền nông nghiệp Việt Nam.

Nguyễn Thị Lý - Khoa Kinh tế & Quản lý